Boşnakça Gramer: Alfabe, Hâller, Cinsiyet ve Fiil Çekimi
Boşnakça dil bilgisi, Türkçe konuşanlar için düşündüğünden daha tanıdıktır. Bu rehberde Idemo li?'deki 40 dil bilgisi dersinden en temel beşini, uygulamadaki tablolarla birlikte bulacaksın.
Alfabe ve okunuş A1
Boşnakça büyük ölçüde yazıldığı gibi okunur: harflerin neredeyse hepsi tek bir sesi karşılar. Türkçedeki harflerin çoğu aynı sesi verir; dikkat etmen gerekenler şunlar:
| Harf | Okunuş | Örnek |
|---|---|---|
| c | ts | cvijet (tsviyet) çiçek |
| č | ç (sert) | čaj (çay) çay |
| ć | ç (yumuşak, dil önde) | kuća (kuça) ev |
| dž | c (sert) | džamija (camiya) cami |
| đ | c (yumuşak) | đak (cak) öğrenci |
| j | y | jabuka (yabuka) elma |
| š | ş | šešir (şeşir) şapka |
| ž | j | žena (jena) kadın |
| lj | ly (tek ses) | ljubav (lyubav) sevgi |
| nj | ny (tek ses) | knjiga (knyiga) kitap |
| h | h (gırtlaktan) | hljeb (hlyeb) ekmek |
| r | ünsüzler arasında hece kurar | crven (tsırven) kırmızı |
Türkçede olup Boşnakçada olmayanlar: ı, ö, ü, ğ.
Vurgu: çok heceli kelimelerde son heceye düşmez; hangi hecede olacağı kelimeye göre değişir. Örnek: Sarajevo (SA-ra-ye-vo).
Boşnakça hem Latin hem Kiril alfabesiyle yazılabilir; günlük hayatta Latin alfabesi kullanılır.
7 hâl (padeži) A2
Boşnakçada isimler cümledeki görevine göre sonek alır. Türkçedeki -i, -e, -de, -den, ile eklerine çok benzer bir sistem; Türkçe konuşanlar için bu büyük bir avantaj.
| Hâl | Soru | Türkçede | Örnek |
|---|---|---|---|
| Nominativ | ko? šta? | yalın hâl (özne) | Grad je lijep. Şehir güzel. |
| Genitiv | koga? čega? | -in, -den | Kahva bez šećera. Şekersiz kahve. |
| Dativ | kome? čemu? | -e (birine) | Dajem poklon bratu. Kardeşime hediye veriyorum. |
| Akuzativ | koga? šta? | -i; u/na ile nereye | Idem u grad. Şehre gidiyorum. |
| Vokativ | — | seslenme | Fato, dođi! Fata, gel! |
| Lokativ | gdje? o čemu? | -de; hakkında | Živim u gradu. Şehirde yaşıyorum. |
| Instrumental | s kim? čime? | ile | Pišem olovkom. Kalemle yazıyorum. |
Üç örnek kelimenin çekimi
| Hâl | grad (eril) | žena (dişil) | selo (nötr) |
|---|---|---|---|
| N | grad | žena | selo |
| G | grada | žene | sela |
| D | gradu | ženi | selu |
| A | grad | ženu | selo |
| V | grade | ženo | selo |
| L | gradu | ženi | selu |
| I | gradom | ženom | selom |
Altın kural: u / na + akuzativ = nereye (yön) · u / na + lokativ = nerede (yer).
Idem u školu. Okula gidiyorum. · Ja sam u školi. Okuldayım.
İsimlerin cinsiyeti A1
Boşnakçada her ismin bir cinsiyeti vardır. Çoğu zaman son harfe bakarak anlayabilirsin:
| Cinsiyet | Genelde biter | Örnekler |
|---|---|---|
| eril (muški rod) | ünsüzle | grad, brat, prijatelj, hljeb |
| dişil (ženski rod) | -a ile | žena, kuća, knjiga, škola |
| nötr (srednji rod) | -o / -e ile | selo, more, dijete, pismo |
İstisnalar
| Durum | Örnekler |
|---|---|
| eril ama -a ile biter | tata, sudija, komšija |
| eril ama -o ile biter | sto, auto, radio |
| dişil ama ünsüzle biter | noć, stvar, ljubav, so (tuz) |
Neden önemli? Sıfatlar, sayılar ve geçmiş zaman eki ismin cinsiyetine uyar: nov grad, nova kuća, novo selo · jedan grad, jedna kuća, jedno selo.
Fiil çekimi: şimdiki zaman A1
Fiillerin çoğu mastar ekine göre üç kalıptan birine uyar. Özne zamiri çoğu zaman söylenmez: Čitam knjigu. (Kitap okuyorum.)
| Kişi | čitati (okumak) | raditi (çalışmak) | vidjeti (görmek) |
|---|---|---|---|
| ja | čitam | radim | vidim |
| ti | čitaš | radiš | vidiš |
| on / ona / ono | čita | radi | vidi |
| mi | čitamo | radimo | vidimo |
| vi | čitate | radite | vidite |
| oni / one | čitaju | rade | vide |
En önemli iki fiil
| Kişi | biti (olmak) | olumsuz | imati (sahip olmak) | olumsuz |
|---|---|---|---|---|
| ja | sam | nisam | imam | nemam |
| ti | si | nisi | imaš | nemaš |
| on / ona | je | nije | ima | nema |
| mi | smo | nismo | imamo | nemamo |
| vi | ste | niste | imate | nemate |
| oni / one | su | nisu | imaju | nemaju |
Olumsuz: fiilin önüne ne gelir: Ne radim danas. (Bugün çalışmıyorum.) Yalnızca biti, imati, htjeti özel biçim alır: nisam, nemam, neću.
Fiil görünüşü: bitmiş mi, sürüyor mu? B1
Boşnakçada fiillerin çoğu çift hâlinde gelir: nesvršeni (süreç, alışkanlık, tekrar) ve svršeni (tamamlanmış, tek seferlik sonuç). Türkçede bu fark çoğu zaman -iyordu / -di gibi eklerle verilir.
| nesvršeni | svršeni | Türkçe |
|---|---|---|
| pisati | napisati | yazmak |
| čitati | pročitati | okumak |
| raditi | uraditi | yapmak |
| piti | popiti | içmek |
| jesti | pojesti | yemek |
| učiti | naučiti | öğrenmek |
| kupovati | kupiti | satın almak |
| davati | dati | vermek |
| dolaziti | doći | gelmek |
Şimdiki zamanda svršeni fiil tek başına "şu an" anlamında kullanılmaz; da ile ya da gelecek zamanda gelir: Hoću da kupim hljeb. Ekmek almak istiyorum. · Kupit ću ga sutra. Yarın alacağım.
Uygulamada bunların yanında çoğul, edatlar, dönüşlü fiiller, şart kipi, karşılaştırma, kısa zamirler, saat ve tarih gibi konular da var; çocuk modunda 24 sade ders.